Tranh vẽ sơn dầu là chất liệu tranh được đánh giá cao hàng đầu về tính thẩm mỹ, nét nghệ thuật, chất lượng và độ bền màu, cũng là chất liệu ‘trường tồn’ nhất xưa nay. Trải qua hàng trăm năm những bức tranh vẽ bằng màu sơn dầu của các danh hoạ nổi tiếng vẫn còn đó và giá trị ngày càng gia tăng. Trong khi các dòng tranh in chỉ ‘nổi nhanh chìm nhanh’ thì tranh sơn dầu vẫn luôn giữ vững vị trí số 1 của mình trong lòng người yêu tranh qua nhiều thế hệ, từ Á qua Âu, từ Đông sang Tây.

Tranh sơn dầu là gì?

Tranh sơn dầu là chỉ dòng tranh được vẽ bằng màu sơn dầu, các hoạ sỹ dùng chổi vẽ và các công cụ thủ công khác để vẽ trên nền vải toan trắng, sau đó đóng khung hoàn thiện. Có vài điểm cần nhấn mạnh là:

– Vẽ bởi hoạ sỹ: là những người có tài hoa và năng khiếu hội hoạ nên các bức tranh được thổi hồn và dấu ấn riêng, điều mà các dòng tranh in công nghệ không có được. Mỗi hoạ sỹ lại có tài hoa riêng, rồi cảm hứng và tâm trạng tác động khi vẽ, và vì vậy các bức tranh thường không bao giờ giống nhau tuyệt đối, từ đó tạo được nét riêng độc đáo.

– Vẽ thủ công: những nét vẽ chứa đựng trí tuệ và tài năng thiên bẩm của hoạ sỹ, có được nét mềm mại, độ đậm nhạt, độ sâu nông,…chính điều này làm nên giá trị nghệ thuật của tranh. Nhiều máy in 3D 4D rồi Robot công nghệ cũng thử ‘bắt chiếc’ những không bao giờ bằng được.

– Màu tranh và lớp màu: Tuỳ vào mỗi bức tranh mà hoạ sỹ có thể sử dụng một vài màu cơ bản hoặc rất nhiều màu khác nhau. Rồi từ màu cơ bản lại pha phối (theo cảm nhận, không có công thức nào cả) để tạo thành những cung bậc màu mới. Đôi khi để vẽ được một chi tiết cần đến nhiều lần pha phối màu và nhiều lớp màu chồng lên nhau. Giá trị nghệ thuật và chất riêng biệt từ đó mà ra, không thể sao chép.

Chi tiết về chất liệu tranh sơn dầu

– Màu sơn dầu:

Sơn dầu là loại màu được tạo nên từ bột màu (pigment) trộn với dầu khô (thường là dầu lanh, dầu óc chó, dầu hạt anh túc…).

• • Đặc tính nổi bật: độ bám dính cao, màu sắc rực rỡ, khả năng tạo độ trong, độ sâu và lớp màu bền lâu.
  • Thời gian khô: khá chậm (từ vài ngày đến vài tuần), cho phép họa sĩ dễ dàng điều chỉnh, chồng lớp, tạo hiệu ứng chuyển sắc mượt mà.
  • Tính đa dạng: có thể dùng dày (impasto) hoặc loãng (glazing) tùy kỹ thuật.

– Bộ công cụ vẽ tranh:

• • Cọ vẽ: đa dạng về kích cỡ và chất liệu (cọ lông chồn, lông heo, hoặc sợi tổng hợp).
  • Dao bay (palette knife): dùng để pha màu hoặc tạo hiệu ứng bề mặt.
  • Bảng pha màu: thường bằng gỗ hoặc nhựa.
  • Dung môi và dầu phụ gia: giúp màu loãng, nhanh khô hoặc bóng mờ theo ý muốn.
  • Véc-ni bảo vệ: phủ ngoài tranh để tăng độ bóng và bảo vệ lớp màu.

– Vải nền:

Vải thường dùng là toan (canvas), được căng chắc và phủ lớp sơn lót (gesso).

• • Canvas cotton: phổ biến, giá thành phải chăng.
  • Canvas lanh (linen): cao cấp hơn, sợi bền chắc, tuổi thọ cao.
  • Gỗ hoặc bìa cứng: đôi khi cũng dùng, nhưng dễ cong vênh nếu không xử lý kỹ.

– Sát si và khung tranh

• Sát-si (chassis): là khung gỗ bên trong để căng toan, phải chắc chắn, chống mối mọt, không cong vênh.
• Khung tranh: vừa có chức năng thẩm mỹ vừa bảo vệ viền toan khỏi va chạm. Thường làm bằng gỗ tự nhiên, nhựa composite, đôi khi mạ vàng hoặc phủ sơn PU.

Ưu và nhược điểm của tranh được vẽ bằng sơn dầu

Ưu điểm:

• • Màu sắc sống động, độ sâu tốt, có thể lưu giữ hàng trăm năm.
  • Dễ tạo nhiều hiệu ứng ánh sáng, chuyển sắc, độ dày mỏng.
  • Mang giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cao, thường được đánh giá sang trọng.

Nhược điểm:

• • Thời gian khô chậm, khó phù hợp với người thiếu kiên nhẫn.
  • Dễ bị ảnh hưởng bởi độ ẩm, nhiệt độ và ánh sáng trực tiếp.
  • Cần bảo quản và vệ sinh đúng cách, nếu không dễ ẩm mốc hoặc nứt nẻ.

Các chủ đề sơn dầu được người Việt ưa chuộng hàng đầu hiện nay

– Tranh sơn dầu vẽ phong cảnh làng quê, đồng quê, quê hương

– Tranh sơn dầu vẽ phong cảnh thiên nhiên, sơn thuỷ hữu tình

– Những bức tranh vẽ phố cổ Hà Nội, phố cổ Hội An, phố phường xưa

– Tranh vẽ các chủ đề phong thuỷ như: thuận buồm xuôi gió, mã đáo thành công, cửu ngư quần hội, thác nước phong thuỷ,…

– Tranh vẽ các loài hoa: vẽ hoa sen, hoa đào, hoa mẫu đơn, vẽ hoa hương dương, hoa cúc,…

– Các bức tranh vẽ phong cảnh Châu Âu, tranh phong cách Bắc Âu

Các câu hỏi thường được quan tâm

– Tranh sơn dầu có bền không?

Có. Nếu được vẽ trên chất liệu tốt và bảo quản đúng cách, tranh có thể tồn tại từ vài chục đến hàng trăm năm. Nhiều kiệt tác châu Âu từ thế kỷ 16–17 vẫn còn nguyên vẹn.

– Tại sao các bức tranh sơn dầu thường không có kính ngoài bề mặt?

• • Lớp sơn dầu cần “thở” để quá trình oxy hóa dầu diễn ra tự nhiên, giúp màu ổn định.
  • Kính có thể gây đọng hơi nước, dẫn đến mốc hoặc bong tróc.
  • Mặt kính có độ bóng khí chiếu ánh sáng nên không thể hiện được hết vẻ đẹp của bức tranh.
  • Chỉ trong môi trường nhiều bụi hoặc bảo tàng đặc biệt mới dùng kính, thường là kính chống lóa, chống UV.

– Yêu cầu về không gian treo để đảm bảo độ bền

• • Tránh ánh sáng mặt trời trực tiếp.
  • Độ ẩm lý tưởng: 45–55%; nhiệt độ ổn định, không quá nóng hoặc quá lạnh.
  • Không treo gần nguồn nhiệt (lò sưởi, bếp, máy lạnh).
  • Tránh nơi có nhiều khói bụi hoặc hơi nước.
  • Không nên treo ở các bức tường ẩm

– Cách vệ sinh khi tranh bị bụi, vết bẩn, ẩm mốc

• • Bụi nhẹ: dùng chổi lông mềm hoặc khăn khô, không lau bằng khăn ướt.
  • Vết bẩn: các vết bẩn cứng đầu có thể dùng tẩy chuyên dụng cho tranh, nhưng nên để chuyên gia xử lý. Hầu hết các vết bẩn thông thường chỉ cần dùng khăn ẩm để lau, nên lau ngay khi mới bị bẩn để chất bẩn không thấm sâu, sau khi lau khăn ẩm dùng khăn khô để lau lại.

– Các bức tranh sơn dầu nổi tiếng của mỹ thuật Việt Nam

+ Bức “Thiếu nữ bên hoa Huệ” của họa sỹ Tô Ngọc Vân, sáng tác vào năm 1943, được coi là một trong những đại diện tiêu biểu nhất cho mỹ thuật Việt Nam đầu thế kỷ XX.

+ Bức “Hai thiếu nữ và em bé” của hoạ sỹ Tô Ngọc Vân sáng tác năm 1944, được nhà nước công nhận là Bảo vật quốc gia.

+ Bức “Em Thúy” của hoạ sỹ Trần Văn Cẩn, sáng tác năm 1943, được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2013.

+ Bức “Madam Phương” của hoạ sỹ Mai Trung Thứ, được vẽ bằng chất liệu sơn dầu với kích thước 135,5x80cm.

+ Bức “Chiến lũy” của hoạ sỹ Lê Anh Vân sáng tác năm 1985 vẽ khung cảnh Hà Nội năm 1946.

+ Bức “Nhìn từ đỉnh đồi” của hoạ sỹ Lê Phổ, sáng tác năm 1937, khi ông rời Việt Nam sang Paris học tập.

+ Bức “Một buổi cày” của hoạ sỹ Lưu Công Nhân

+ Bức “Chân dung cô Phương” của hoạ sỹ Mai Trung Thứ, sáng tác năm 1930, vẽ về một phụ nữ trẻ thuộc tầng lớp quý tộc ở Hà Nội.

+ Những bức tranh về Hà Nội của hoạ sỹ Bùi Xuân Phái, như các bức: Phố cổ Hà Nội (1972), Hà Nội kháng chiến (1966), Xe bò trong phố cổ (1972), Phố vắng (1981)…tất cả đều được vẽ bằng chất liệu sơn dầu.

– Các bức sơn dầu nổi tiếng của các danh hoạ hàng đầu thế giới

• Mona Lisa – Leonardo da Vinci (1503–1506)

• The Last Supper (Bữa tiệc ly) – Leonardo da Vinci (1495–1498)

• The Birth of Venus (Sự ra đời của thần Vệ Nữ) – Sandro Botticelli (1484–1486)

• The School of Athens (Trường học Athens) – Raphael (1509–1511)

• The Creation of Adam (Sự sáng tạo của Adam) – Michelangelo (1512) – (thực hiện bằng fresco nhưng ảnh hưởng lớn đến sơn dầu cùng thời)

• The Night Watch (Đội tuần tra đêm) – Rembrandt (1642)

• Girl with a Pearl Earring (Cô gái đeo hoa tai ngọc trai) – Johannes Vermeer (1665)

• Las Meninas (Những cô hầu gái) – Diego Velázquez (1656)

• The Starry Night (Đêm đầy sao) – Vincent van Gogh (1889)

• Sunflowers (Hoa hướng dương) – Vincent van Gogh (1888)

• Impression, Sunrise (Ấn tượng – Mặt trời mọc) – Claude Monet (1872) – khởi đầu trường phái Ấn tượng

• The Card Players (Những người chơi bài) – Paul Cézanne (1890–1895)

• The Persistence of Memory (Sự dai dẳng của ký ức) – Salvador Dalí (1931)

• Guernica – Pablo Picasso (1937)

• The Kiss (Nụ hôn) – Gustav Klimt (1907–1908)

• Water Lilies (Hoa súng) – Claude Monet (loạt tranh, 1897–1926)

• Liberty Leading the People (Tự do dẫn dắt nhân dân) – Eugène Delacroix (1830)

• Olympia – Édouard Manet (1863)

Đây là những bức tranh không chỉ nổi tiếng về giá trị nghệ thuật, mà còn mang tính biểu tượng cho từng thời kỳ mỹ thuật và được trưng bày tại các bảo tàng danh giá như Louvre (Paris), Prado (Madrid), Rijksmuseum (Amsterdam), MoMA (New York).